Είσοδος

Ποιoς είναι online

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 68 επισκέπτες και κανένα μέλος

Πού βρίσκεσαι:

Ο χορός του μηχανικού (τ. 4ο)

Η χορογραφία της υπέρβασης της αναπηρίας
μέσα από την κοινωνική αλληλεγγύη

του Δημήτρη Σιδερά

Κάλυμνος. Ένα νησί με πλούσια ναυτική παράδοση ταυτισμένο με την σπογγαλιεία. Η σπογγαλιεία, εκτός από τον πλούτο που άφησε στο νησί, άφησε και απώλεια.

Απώλεια που δεν πολυσυζητιέται, γιατί ανήκει οριστικά στο παρελθόν, καθώς είχε να κάνει με την άγνοια των κανόνων αποσυμπίεσης, όσων βουτούσαν με το σκάφανδρο, το αποκαλούμενο στα καλύμνικα «μηχανή», που προκαλούσε τη νόσο των δυτών.

Εκείνη την εποχή των μεγάλων απωλειών έρχεται να μας θυμίσει ένας ιδιαίτερος χορός, ο χορός του μηχανικού.

 

Μια χορογραφία της σωματικής αναπηρίας

Τον χορό του μηχανικού εμπνεύστηκε περί τα τέλη της δεκαετίας του ’50 ο καθηγητής σωματικής αγωγής Θεόφιλος Κλωνάρης, ένα από τα οκτώ παιδία του θαλασσοχαμένου σφουγγαρά Παντελή Κλωνάρη . Πάνω στον παλιό σκοπό του τραγουδιού του μηχανικού του Σταμάτη Χατζηδάκη από τη Λέρο, ο Κλωνάρης χορογραφεί την αναπαράσταση του «χτυπημένου από τη μηχανή» ανάπηρου δύτη:
Σε ένα από τα πολλά πανηγύρια ή καθημερινά γλεντοκόπια στο νησί, ο ανάπηρος σφουγγαράς, η «σαβούρα», ο «σακάτης», παρακολουθεί από το τραπέζι του, στην άκρη. Το σώμα ανάπηρο, συνήθως ημιπαράλυτο. Χωρίς το μπαστούνι δεν μπορεί να κάνει βήμα. Ο χορός μιλάει για τη ζωή του, τα ταξίδια του, τη θάλασσα, τον βυθό, το σφουγγάρι, το χρήμα ή τον θάνατο που τον περίμενε.


«…Ή μηχανικός θα γίνω ή στην άμμο θα απομείνω.
Λάσκα μου κολαουζέρη με το γράδο εις το χέρι,
άσε με να συνεχίσω, την απόχη να γεμίσω,
πρόσεχε μη με χαλάσεις, τα ποδάρια μη μου σπάσεις…»

Ο ρυθμός τον συνεπαίρνει και σε μια στιγμή νομίζει ότι μπορεί να χορέψει. Οι άνθρωποί του τον βοηθάν να σηκωθεί και σιγά σιγά πιάνοντας, ένα άσπρο μαντίλι προσπαθεί να κάνει λίγα τρεμουλιαστά βήματα. Αλλά δεν τα καταφέρνει… Σωριάζεται. Ξαναρίχνεται όμως στην προσπάθεια, Ο καλύτερος του φίλος, ο σύντροφος του στον βυθό, τον εμψυχώνει, τον στηρίζει. Οι άλλοι χορευτές σταματούν για λίγο και γυρίζουν στον ανάπηρο σφουγγαρά. Άλλος θαυμάζει, άλλος οικτίρει και άλλος πονά και ελπίζει. Όλοι όμως, είναι εκεί. Ο «μηχανικός» προσπαθεί να πατήσει στο μπαστούνι του και να γίνει ένας απ΄ όλους. Και τότε, μέσα στη μέθεξη της μουσικής και των ανθρώπων, πατάει τα βήματά του σταθερά, στυλώνει το σώμα του και σχεδόν χορεύει, νικώντας στιγμιαία την αναπηρία του… Μετά πάλι, πέφτει κάτω. Τώρα, κανείς δεν οικτίρει, κανείς δεν γελά. Όλοι τρέχουν να τον βοηθήσουν. Αυτήν όμως τη φορά, ο αγώνας είναι δικός του, ενάντια στην αρρώστια του. Με το πείσμα που τον άρχισε με αυτό και θα τον τελειώσει. Τότε, κάπου ανάμεσα στην αλήθεια και τον μύθο, ο σφουγγαράς ισιώνει το κορμί του, πετάει το δεκανίκι του και χορεύει πρώτος, ίσος προς ίσο με τους άλλους χορευτές, όπως παλιά. Η κάθαρση έχει έρθει για όλους.

 

Ή ταν ή επί τας

Ο χορός του μηχανικού είναι μια δραματοποιημένη αναφορά στη σωματική αναπηρία και στην υπέρβασή της. Είναι ένα θεατρικό δρώμενο που οδηγεί στη λύτρωση τόσο τον πρωταγωνιστή όσο και τους θεατές τους παρασέρνει στο βίωμά του. Στην Κάλυμνο των σφουγγαράδων υπάρχει ένα τοπικό «ή ταν ή επί τάς». Λέγεται «ή σφουγγάρι ή τομάρι» που μεταφράζεται σε «ή πλούτος ή θάνατος». Η «μηχανή», ήταν το μέσο για να μπορεί ο σκαφανδρίτης να παραμείνει περισσότερο χρόνο στον βυθό, χειμώνα – καλοκαίρι, να ανεβάσει περισσότερα σφουγγάρια, να αποκτήσει περισσότερα χρήματα για την οικογένειά του, («ή σφουγγάρι…»). Αλλά η άγνοια ορθής χρήσης της είχε ως αποτέλεσμα πολλοί να χτυπηθούν από τη νόσο των δυτών και να μείνουν ανάπηροι, εάν όχι να πεθάνουν («ή τομάρι…»).

 

Η κοινωνική υπέρβαση της σωματικής αναπηρίας

Ο χορός του μηχανικού είναι αφιερωμένους στους σφουγγαράδες που έμειναν παράλυτοι. Μέσα από στην δραματοποίησή του αναδεικνύει δύο στοιχεία στα οποία πρέπει να σταθούμε γιατί αυτά έχουν να κάνουν με τη σκιαγράφηση της σωματικής αναπηρίας αλλά και τη συμβολικής υπέρβασής της.
Ο ανάπηρος σφουγγαράς χαίρει μεν την εκτίμησης και της αναγνώρισης των συμπολιτών του, αλλά η θέση του στο γλέντι είναι στη γωνιά. Τα συναισθήματα που εισπράττει από την ομήγυρη, τη μικρή του κοινωνία, όπως είναι αναμενόμενο ποικίλλουν. Η σωματική του αναπηρία είναι υπαρκτή και αποτελεί τη διαχωριστική γραμμή από τους άλλους αρτιμελείς. Κανείς δεν την αρνείται, κανείς δεν την παραγνωρίζει. Ωστόσο, στην πορεία του γλεντιού και με τη βοήθεια της μουσικής και του στίχου που πλέκει τις μοίρες των ανθρώπων που μοιράζονται τον ίδιο βράχο, τον ίδιο τόπο, η συνθήκη αλλάζει.

Ο ανάπηρος σφουγγαράς μόνο με την υποστήριξη βρίσκει τη δύναμη να θελήσει να γίνει ξανά μέρος του χορού, μέρος της κοινότητας. Φαντασιώνεται το παλιό γερό του σώμα που όργωνε τον βυθό, αλλά η αλήθεια της αναπηρίας τον καθηλώνει. Εκείνο είναι το κρίσιμο σημείο. Τότε οι φίλοι και σύντροφοι του τον τραβούν και με ένα μαντίλι τον δένουν μαζί τους, σχεδόν πάνω τους. Από εδώ και πέρα όλα αλλάζουν. Η σωματική αναπηρία παραμερίζεται, αλλά δεν εκλείπει. Δε γίνεται να λείπει. Στη θέση της μπαίνει η αναγνώριση αλλά και η συμβολική υπέρβασή της, αφού για τον ανάπηρο σφουγγαρά έχει στηθεί ένα υποστηρικτικό πλέγμα ανθρωπίνων σχέσεων (ο χορός) που είναι εκεί για να τον στηρίζει, όταν αυτός το χρειάζεται, το έχει ανάγκη. Η αναπηρία και η αρτιμέλεια πάνε χέρι χέρι, δεν ξεχωρίζει πλέον ο ένας από τον άλλο, δεν χρειάζεται πλέον δεκανίκι, αφού αυτό το συνεκτικό πλέγμα των σχέσεων είναι απλωμένο για όλους. Η σωματική αναπηρία και η κοινωνική απομόνωση αίρονται μέσα από ένα χορό σύμβολο. Η αλληλοϋποστήριξη και η αλληλεγγύη χορογραφούνται.

 

Το διαχρονικό μήνυμα ενός χορού

Σήμερα, στη θέση του σωματικά ανάπηρου θα μπορούσαμε να βάλουμε ένα μετανάστη, ένα χρήστη, έναν ψυχικά πάσχοντα, ένα νοητικά καθυστερημένο, έναν άνεργο (;), έναν κοινωνικά παρία και τότε ο «χορός του μηχανικού» αποκαλύπτεται σε όλο του το μέγεθος και γίνεται χορός προβληματισμού για το διαχρονικά συμβολικό αλλά και επικαιροποιημένο μήνυμά του.

 

Για το άρθρο αξιοποιήθηκαν οι παρακάτω πηγές:

  • Καλυμνιακό Αρχείο , http://www.kalymnos-archives.gr/
  • Χαλκιδιού – Σκυλλά, Φ. (2009) Ή σφουγγάρι ή τομάρι. Η ζωή των σφουγγαράδων της Καλύμνου μέσα από αληθινές μαρτυρίες . Kάλυμνος: New Type
  • ΕΡΤ3, εκπομπή «Ελλήνων Δρώμενα», «Ο χορός του μηχανικού», http://www.youtube.com/watch?v=96YsbpvKuZM