ένωση για τη συμβολή στην ποιότητα

ζωής των ανθρώπων με αναπηρία

Είσοδος

Ποιoς είναι online

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 60 επισκέπτες και κανένα μέλος

Οι αντιφάσεις της "αναπηρίας"

Για όποιον πιστεύει ότι τα λόγια περιέχουν τις σκέψεις μας και δηλώνουν τα νοήματα που έχουμε διαμορφώσει για τα πράγματα, το παρακάτω σχόλιο για τις αντιφάσεις του όρου «αναπηρία» μπορεί να έχει κάποια αξία.

Την τελευταία δεκαετία οι εκφράσεις «αναπηρία» και «άνθρωποι με αναπηρίες» τείνουν να αντικαταστήσουν τον μέχρι σήμερα κυρίαρχο όρο «άτομα με ειδικές ανάγκες». Το επιχείρημα φαίνεται να είναι απλό και σαφές. Το «άτομο με ειδικές ανάγκες» προσδιορίζει έναν άνθρωπο που έχει ο ίδιος του κάποιο πρόβλημα, κάποια ανεπάρκεια κινητική, αισθητηριακή, γνωστική κτλ. Έμμεσα η αιτιολογία για την ένταξη αυτού του ανθρώπου στην κοινωνική ομάδα των αναπήρων εστιάζεται στην «ειδική ανάγκη», στο πρόβλημα, στην ανεπάρκεια. Κάτι τέτοιο όμως σήμερα δεν είναι αποδεκτό από τις επικρατούσες κοινωνικές απόψεις στο χώρο αυτό. Η κοινωνική κατηγορία της «αναπηρίας» ή των «ατόμων με ειδικές ανάγκες» δεν θεωρείται προϊόν της «ειδικής ανάγκης» αλλά της κοινωνικής αξιολόγησης της «ειδικής ανάγκης». Η κοινωνική απαξίωση του ανάπηρου, η κοινωνική του περιθωριοποίηση δεν οφείλεται σ’ αυτή καθ’ αυτή την ανεπάρκεια αλλά στο γεγονός ότι λόγω της ανεπάρκειας δεν πληρεί τα κοινωνικά κριτήρια με τα οποία αξιολογείται θετικά ένας άνθρωπος, ένας πολίτης: δεν καλύπτει τα αισθητικά κριτήρια του «ωραίου και υγιούς», είναι η προφανής και εύκολη κάθαρση μιας στερεότυπης, ενοχικής, θρησκόληπτης ηθικής, δεν διαθέτει τις δεξιότητες που θα τον κάνουν ελκυστικό και αναγκαίο σε μια κοινωνική ομάδα και κυρίως δεν μπορεί να είναι παραγωγικός όσο ένας μη ανάπηρος. Αυτό είναι το νόημα της κοινωνικής κατασκευής: η κοινωνική ομάδα των «αναπήρων» είναι προϊόν μιας κοινωνικής αξιολόγησης.

Πολλές και διαφορετικές αφετηρίες σκέψης, διαφορετικές πολιτικές, κοινωνιολογικές, φιλοσοφικές οπτικές οδηγούν στη θεώρηση της κοινωνικής κατασκευής της αναπηρίας. Ωστόσο τόσο στον ευρωπαϊκό όσο και στον ελλαδικό χώρο οι απόψεις, που φαίνεται να έχουν σήμερα τη μεγαλύτερη απήχηση, προέρχονται ή επηρεάζονται σημαντικά από τη μαρξιστική κοινωνιολογική θεωρία. Η ανάλυση του φαινομένου της αναπηρίας μέσα από τη μαρξιστική οπτική γωνία δίνει ιδιαίτερο βάρος στην περίοδο του καπιταλισμού. Ο μαζικός χαρακτήρας της βιομηχανικής παραγωγής, ο μαζικός (και ανώνυμος) χαρακτήρας της εργασίας ευνόησε την ανάδειξη του κριτηρίου της παραγωγικότητας ως του πιο σημαντικού κριτηρίου αξιολόγησης της ανθρώπινης εργασίας και δι’ αυτού της ανθρώπινης οντότητας. Το κριτήριο αυτό βαθμιαία έγινε αποδεκτό από όλες τις ομάδες και τα στρώματα της κοινωνίας και αναδείχθηκε βασικό στοιχείο της κουλτούρας μας. Στην εποχή του καπιταλισμού η ιδιότητα της αναπηρίας έγινε συνώνυμη της «μερικής ή ολικής ανικανότητας προς εργασία», πράγμα το οποίο έφτασε να είναι ακόμα και θεσμοθετημένο στις μέρες μας.

Με αυτές τις διαπιστώσεις δύσκολα θα μπορούσε κανείς να διαφωνήσει, αν και η αναπηρία προϋπήρχε του καπιταλισμού ως μια απαξιωμένη κοινωνική ταυτότητα. Αλλά δεν είναι η ώρα για μια ολοκληρωμένη ιστορική ανάλυση του φαινομένου. Επίσης δύσκολα θα μπορούσε κανείς σήμερα να αγνοήσει τους σοβαρούς κοινωνικούς περιορισμούς -και όχι μόνο τους οικονομικούς- που καθιστούν τον άνθρωπο με ανεπάρκειες πολίτη δεύτερης κατηγορίας. Με άλλα λόγια η «κοινωνική κατασκευή της αναπηρίας», με όποιο σκεπτικό κι αν τεκμηριώνεται, αποτελεί μια ασφαλή αφετηρία για την μελέτη αυτού του φαινομένου.

Αν έτσι έχουν τα πράγματα, τότε η έκφραση «άτομο με ειδικές ανάγκες» στέλνει λάθος σήμα και αποκρύβει όλη αυτή την κοινωνική διεργασία. «Ανάπηρος», λοιπόν, ή «άνθρωπος με αναπηρία» μιας και η «αναπηρία» είναι περισσότερο μια κοινωνική έκφραση -και γι’ αυτό πιο κοντά στην έννοια της «κοινωνικής κατασκευής»- και λιγότερο ένας ειδικός επιστημονικός όρος.

Εδώ, όμως, αρχίζουν οι αντιφάσεις.

Αντίφαση πρώτη: Σύμφωνα με το σκεπτικό που συνοπτικά παρουσιάστηκε, η κοινωνική ομάδα της «αναπηρίας» -και ταυτόχρονα ο όρος «αναπηρία»- είναι άμεσα συνδεδεμένη με τα κριτήρια που την έχουν δημιουργήσει.

Αποδεχόμενοι την κοινωνική ομάδα και τον όρο «αναπηρία» αναγκαστικά αποδεχόμαστε και τα κριτήρια κατασκευής της. Η άποψη, όμως, για την κοινωνική κατασκευή της αναπηρίας, μ’ όποια ανάλυση κι αν τεκμηριώνεται, δεν στέκεται ουδέτερα απέναντι στα κοινωνικά κριτήρια με τα οποία χαρακτηρίζεται απαξιωτικά ο ανάπηρος. Όχι μόνο αυτό. Μάχεται τις κοινωνικές αξίες που διακρίνουν τους ανθρώπους, τους πολίτες σε διαφορετικής ποιότητας κατηγορίες. Δεν αποδέχεται ως κριτήριο αξιολόγησης του ανθρώπου μέσα στις κοινωνικές σχέσεις την παραγωγική ικανότητα ή τα ισχύοντα μεγέθη του «ωραίου και υγιούς». Τελικά, όμως, με τον όρο «αναπηρία» αποδεχόμαστε αυτό που καταγγέλλουμε. Θέλοντας να δείξουμε τον κοινωνικό και όχι ιατρικό χαρακτήρα αυτής της κατηγοριοποίησης πέφτουμε στην παγίδα να αποδεχόμαστε τα κοινωνικά κριτήρια που τη δημιουργούν.

Αντίφαση δεύτερη: η έννοια της «κοινωνική κατασκευής» παραπέμπει σε κάτι που δεν υφίσταται αντικειμενικά αλλά το επινοούμε εμείς οι άνθρωποι μέσα από τον τρόπο που βλέπουμε και αξιολογούμε τους ανθρώπους και τη ζωή. Αυτό που υπάρχει αντικειμενικά είναι η ανεπάρκεια: η αδυναμία κάποιου να περπατήσει, να μιλήσει, να ακούσει, να δει, κτλ. Αλλά η «αναπηρία» είναι κάτι πολύ περισσότερο και πολύ διαφορετικό από την ανεπάρκεια: είναι η κοινωνική ταυτότητα αυτού που έχει κάποια ανεπάρκεια. Κι αυτή προκύπτει από το νόημα που όλοι εμείς οι άλλοι δίνουμε στην ανεπάρκεια. Αυτό λοιπόν το νόημα, αυτή η κοινωνική ταυτότητα δεν υπάρχει αντικειμενικά αλλά την φτιάχνουμε εμείς οι άνθρωποι.

Εννοείται πως όλη αυτή η ανάλυση βασίζεται στην δική μας διαφωνία με τις αρχές και τα κριτήρια αξιολόγησης της ανεπάρκειας και τελικά μ’ αυτή την ίδια την κοινωνική κατασκευή της «αναπηρίας». Αφού η «αναπηρία» είναι κοινωνική κατασκευή, αφού είναι προϊόν κοινωνικών κριτηρίων, με τα οποία διαφωνούμε ριζικά, τότε γιατί αποδεχόμαστε την ύπαρξη αυτού του «προϊόντος»; Αφού η «αναπηρία» είναι κοινωνική κατασκευή -λανθασμένη, ενάντια στον άνθρωπο και στην αξία της ανθρώπινης ζωής, ενάντια σε κοινωνικές σχέσεις που διασφαλίζουν το σεβασμό και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων- τότε γιατί αποδεχόμαστε την ύπαρξή της;

Τι σηματοδοτεί η κοινωνική ομάδα των «αναπήρων»;

Τι κοινό έχουν ένας αυτιστικός, ένας βαρήκοος, ένας παραπληγικός, ένας τυφλός, ένας άνθρωπος με νοητική ανεπάρκεια;

Γιατί όλοι αυτοί ανήκουν στην ίδια κατηγορία με την ταμπέλα «ανάπηροι»;

Μα ακριβώς, γιατί εμπίπτουν στην κοινωνική αξιολόγηση που αναφερθήκαμε προηγουμένως με τα κριτήρια της παραγωγικότητας, της επικρατούσας αισθητικής και ηθικής κτλ. Μα, αυτά τα κριτήρια δεν απορρίπτουμε; Αν αυτά φύγουν από τη μέση, τότε γιατί όλοι αυτοί συγκροτούν μια ενιαία κοινωνική ομάδα;

Μήπως, τελικά, η αποδοχή της ύπαρξης μιας γενικής ενιαίας κοινωνικής ομάδας, όποιο όνομα κι αν της δώσουμε, είναι ουσιαστικά αποδοχή των αρχών και αξιών με τις οποίες απαξιώνουμε τους ανθρώπους με ανεπάρκειες, τους απορρίπτουμε και τους περιθωριοποιούμε;

Γιώργος Μπάρμπας